LPG Shortage in India: ભારતના વિવિધ શહેરોમાં હાલમાં એલપીજી (LPG) ગેસની ભારે અછત જોવા મળી રહી છે. ગેસ એજન્સીઓ પર લાંબી કતારો, સિલિન્ડર બુકિંગમાં વિલંબ અને કોમર્શિયલ ગેસના ભાવમાં ઉછાળાને કારણે સામાન્ય જનતા પરેશાન છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે સૌથી મોટો સવાલ એ થાય છે કે ભારત પોતાનો ગેસ ક્યાંથી મેળવે છે અને કેમ અત્યારે આટલી મોટી કટોકટી સર્જાઈ છે?
ભારતની આયાત પર નિર્ભરતા
ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એલપીજી ગ્રાહકોની સંખ્યામાં કરોડોનો વધારો થયો છે. દેશના લગભગ 98 ટકા ઘરોમાં હવે રાંધણ ગેસ પહોંચી ગયો છે. જોકે, ભારતની ગેસની માંગ જેટલી ઝડપથી વધી છે, તેની સામે સ્થાનિક ઉત્પાદન મર્યાદિત રહ્યું છે.
- 60% આયાત: ભારત તેના કુલ એલપીજી વપરાશના આશરે 60% હિસ્સો વિદેશથી આયાત કરે છે.
- મુખ્ય સપ્લાયર્સ: ભારતના એલપીજી અને એલએનજી આયાતનો મુખ્ય ભાગ સાઉદી અરેબિયા, કતાર, યુએઈ (UAE), ઓમાન, કુવૈત, નાઇજીરીયા અને અંગોલા જેવા દેશોમાંથી આવે છે.
કટોકટીનું મુખ્ય કારણ: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz)
ભારત જે ગેસ મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાંથી મંગાવે છે, તેનો 90% પુરવઠો 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' નામના દરિયાઈ માર્ગ દ્વારા આવે છે.
- યુદ્ધની અસર: હાલમાં ઇઝરાયેલ-ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવને કારણે આ દરિયાઈ માર્ગ જોખમમાં મુકાયો છે. ઈરાન દ્વારા આ માર્ગ પર સતત હુમલા અને અવરોધો ઊભા કરાતા હોવાથી ગેસના જહાજો ફસાયા છે.
- પુરવઠામાં કાપ: કતાર અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશોમાં પણ યુદ્ધના પ્રભાવ હેઠળ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો છે, જેની સીધી અસર ભારતીય રસોડા સુધી પહોંચી છે.
ક્યાંથી મળશે રાહત?
વર્તમાન સંકટને પહોંચી વળવા માટે ભારત સરકારે હવે અન્ય દેશો તરફ નજર દોડાવી છે:
- ઓસ્ટ્રેલિયા: ઓસ્ટ્રેલિયાથી આવતો ગેસ એન્નોર (ચેન્નાઈ) અને ધામરા (ઓડિશા) બંદર પર આવે છે. આ માર્ગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી અલગ હોવાથી ત્યાં યુદ્ધની અસર ઓછી છે, જે ભારત માટે રાહતના સમાચાર છે.
- અમેરિકા અને નોર્વે: ભારત હવે યુએસ (US) અને નોર્વે જેવા દેશો પાસેથી પણ ગેસ આયાત વધારવા પર કામ કરી રહ્યું છે જેથી ગલ્ફ દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય.
- સ્થાનિક ઉત્પાદન: સરકારે દેશની તમામ રિફાઇનરીઓને એલપીજી ઉત્પાદનમાં ૨૫% સુધીનો વધારો કરવાનો આદેશ આપ્યો છે જેથી ઘરેલુ ગ્રાહકોને અછત ન નડે.
હાલની સ્થિતિ
તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, એલપીજી લઈને આવતા બે ભારતીય જહાજો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પાર કરવામાં સફળ રહ્યા છે અને ટૂંક સમયમાં ગુજરાતના મુંદ્રા અને કંડલા પોર્ટ પર પહોંચશે. આનાથી બજારમાં ગેસનો પુરવઠો થોડો હળવો થશે તેવી અપેક્ષા છે.
ભારત અત્યારે ઉર્જા સુરક્ષા માટે તેના આયાત સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ (Diversification) કરી રહ્યું છે. જોકે, જ્યાં સુધી પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધની સ્થિતિ શાંત નહીં થાય, ત્યાં સુધી ગેસના ભાવ અને પુરવઠા પર દબાણ જળવાઈ રહે તેવી શક્યતા છે.