Natural farming: નર્મદા જિલ્લાના સાગબારા તાલુકાના નાના કાકડીઆંબા ગામના પ્રગતિશીલ ખેડૂત શંકરભાઈ વસાવા આજે અનેક ખેડૂતો માટે પ્રેરણાનો પ્રકાશસ્તંભ બન્યા છે. ક્યારેક રસાયણિક ખાતર અને મોંઘી દવાઓના ખર્ચથી પરેશાન શંકરભાઈએ આજે સંપૂર્ણપણે પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવીને ન માત્ર ખેતી ખર્ચ ઘટાડ્યો છે, પરંતુ શુદ્ધ અને ગુણવત્તાયુક્ત પાક દ્વારા પોતાની આવકમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.
આત્મા પ્રોજેક્ટ અને પ્રેરણા પ્રવાસથી થયો બદલાવ
શરૂઆતમાં પરંપરાગત રસાયણિક ખેતી કરતા શંકરભાઈને જમીનની ઘટતી ફળદ્રુપતા અને વધતા ખર્ચની ચિંતા હતી. આ સમયે તેઓ સરકારના 'આત્મા' (ATMA) પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયા. પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત યોજાયેલી તાલીમ, કાર્યશાળાઓ અને પ્રેરણા પ્રવાસોએ તેમને દેશી ગાય આધારિત ખેતીનું મહત્વ સમજાવ્યું. તેમણે જીવામૃત, ઘન જીવામૃત, બીજામૃત, નીમાસ્ત્ર અને બ્રહ્માસ્ત્ર જેવા કુદરતી ખાતર અને કીટનાશકો બનાવવાની વૈજ્ઞાનિક સમજ મેળવી.
1 એકરનું મોડલ ફાર્મ અને બહુઆયામી ખેતી
શંકરભાઈએ પ્રાયોગિક ધોરણે 1 એકર જમીનમાં પ્રાકૃતિક ખેતી શરૂ કરી. આજે તેઓ પોતાની આંબાવાડીમાં ફળવૃક્ષોની સાથે અનેક આંતરપાકો લઈ રહ્યા છે:
- ફળો: આંબા, લીંબુ, પપૈયા અને ચીકુ.
- શાકભાજી: ભીંડા, ગુવાર, સુરણ, કોબી, ફ્લાવર, દૂધી અને સરગવો.
- અન્ય: હળદર, ચણા અને મેથી જેવા કઠોળ.
ખર્ચમાં ઘટાડો અને આવકમાં વૃદ્ધિ
જીવામૃતના ઉપયોગથી જમીનમાં અળસિયા અને લાભદાયક બેક્ટેરિયા વધ્યા છે, જેનાથી જમીનની ભેજસંગ્રહ શક્તિ વધી છે અને પાણીની જરૂરિયાત ઘટી છે. શંકરભાઈ જણાવે છે કે, "વર્ષ 2019થી મેં નાના પાયે શરૂઆત કરી હતી. આજે મારી ઉપજ એટલી શુદ્ધ છે કે લોકો ઘરે આવીને શાકભાજીની ખરીદી કરે છે અને અગાઉથી ઓર્ડર પણ આપે છે. રસાયણિક ખાતરનો ખર્ચ બંધ થતા હવે ખેતી નફાકારક બની છે."
આગામી લક્ષ્યાંક: 4 એકરમાં વ્યાપ વધારશે
1 એકરના સફળ પ્રયોગ બાદ, શંકરભાઈ હવે પોતાની તમામ 4 એકર જમીનમાં સંપૂર્ણ પ્રાકૃતિક ખેતી કરવાનું આયોજન કરી રહ્યા છે. હાલમાં તેઓ સીઝન મુજબ ગુવાર અને ભીંડાની ખેતી માટે સજ્જ બન્યા છે. તેમની આ સફળતા જોઈને આસપાસના ગામોના અનેક ખેડૂતો પણ હવે પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ વળવા પ્રેરાયા છે.
પ્રાકૃતિક ખેતીના મુખ્ય ફાયદા (શંકરભાઈના અનુભવે):
- ખેતી ખર્ચ: શૂન્ય (ઘરે બનાવેલા જીવામૃતનો ઉપયોગ)
- જમીન: ફળદ્રુપતામાં સુધારો અને અળસિયાનો વધારો
- પાણી: ભેજ જળવાઈ રહેતા પાણીની ઓછી જરૂરિયાત
- બજાર: ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનોની સીધી માંગ અને ઉંચા ભાવ
નર્મદા જિલ્લાના આ ખેડૂતની આત્મનિર્ભરતાની ગાથા સાબિત કરે છે કે જો ખેડૂત પ્રકૃતિ સાથે તાલમેલ મિલાવે, તો ખેતી ખરેખર ‘સોનાની ખાણ’ બની શકે છે.