અવધેશ કુમાર. પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણીઓનું મુખ્ય વિશ્લેષણ હંમેશા મુસ્લિમ મતો પર કેન્દ્રિત હોય છે. રાજ્યમાં ઘણા વર્ષોથી સત્તા સંભાળી રહેલા મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીની સતત જીતમાં મુસ્લિમ મતોને મુખ્ય પરિબળ માનવામાં આવે છે. 2011 ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, બંગાળની વસ્તી આશરે 9.13 કરોડ હતી, જેમાંથી મુસ્લિમો આશરે 2.5 કરડો હતા. હાલમાં, બંગાળની કુલ વસ્તી 10.5 કરોડ થી વધુ થશે, જેમાંથી મુસ્લિમો 3 કરોડ થી વધુ હોઈ શકે છે. બંગાળમાં મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા જિલ્લાઓ મુર્શિદાબાદ (66.3 ટકા), માલદા (51.3 ટકા), ઉત્તર દિનાજપુર (50 ટકા), બીરભૂમ (37 ટકા), દક્ષિણ 24 પરગણા (35.5 ટકા) અને નાદિયા (26.7 ટકા) છે.
જો ભાજપ છેલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં જોરદાર લડાઈ છતાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસને હરાવવામાં નિષ્ફળ ગયો, તો તેનું એક કારણ મુસ્લિમ મતો હતા. મુર્શિદાબાદના બેલડાંગામાં બાબરી મસ્જિદનો શિલાન્યાસ કરનાર તૃણમૂલના ભૂતપૂર્વ નેતા હુમાયુ કબીરે અસદુદ્દીન ઓવૈસીની AIMIM સાથે ગઠબંધન કર્યું છે અને તેને આઠ બેઠકો આપી છે. હુમાયુ કબીરે 182 બેઠકો પર ચૂંટણી લડવાની અને 100 થી વધુ બેઠકો પર મુસ્લિમ ઉમેદવારો ઉભા રાખવાની યોજના જાહેર કરી છે. છેલ્લી વખતે, ફુરફુરા શરીફના ઇમામે પણ પોતાની પાર્ટી બનાવી અને કોંગ્રેસ અને ડાબેરી મોરચા સાથે જોડાણ કર્યું, પરંતુ તેનો પણ કોઈ પ્રભાવ પડ્યો નહીં, અને મુસ્લિમોએ ભારે સંખ્યામાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસનો પક્ષ લીધો. મુસ્લિમો ભાજપને હરાવવા માટે મતદાન કરે છે.
પ્રશ્ન એ છે કે આ વખતે મુસ્લિમ મતો કયા તરફ ઝુકાવશે? છેલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીના આધારે, મુર્શિદાબાદ, માલદા, ઉત્તર દિનાજપુર, બીરભૂમ અને દક્ષિણ 24 પરગણા જેવા જિલ્લાઓમાં 85 બેઠકો છે, જ્યાં મુસ્લિમ વસ્તી 35 ટકાથી વધુ છે. તૃણમૂલ આ બેઠકોમાંથી 75 બેઠકો ધરાવે છે. તૃણમૂલ મુસ્લિમોની સાથે જેટલી આક્રમક રીતે ઉભી રહે છે, તેટલી જ તેઓ તેમને પોતાની તરફેણમાં ધ્રુવીકરણ કરે છે. ગયા વર્ષે, જ્યારે મુર્શિદાબાદમાં થયેલા ભયાનક હિન્દુ વિરોધી રમખાણોમાં લોકોને ભાગી જવાની ફરજ પડી હતી, ત્યારે મમતા બેનર્જી, કોલકાતામાં ઇમામ અને મૌલવીઓના મેળાવડામાં, રમખાણો માટે ભાજપ અને આરએસએસને દોષી ઠેરવી રહ્યા હતા. બંગાળમાં સીએએ વિરોધી વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પણ વ્યાપક હિંસા થઈ હતી, પરંતુ મમતા સરકારે તોફાનીઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરી ન હતી.
NRC અને CAAનો ડર વધારીને, મમતા બેનર્જી મુસ્લિમોને એવું માનવાનું ચાલુ રાખે છે કે જો તેઓ સત્તામાં હોય તો જ તેઓ સુરક્ષિત છે. ભાજપનો ડર તેમના માટે મુસ્લિમોને વિશ્વાસમાં રાખવા માટે એક શક્તિશાળી હથિયાર છે. 2011ની ચૂંટણીમાં, મમતા બેનર્જીએ સચ્ચર સમિતિના અહેવાલને લાગુ કરવાનું વચન આપ્યું હતું. બે વર્ષ પછી, તેમણે જાહેરાત કરી કે અહેવાલનો 90 ટકા અમલ કરવામાં આવ્યો છે. ભાગ્યે જ કોઈ રાજ્ય સરકારે આટલી ઝડપથી આવું કર્યું છે. દરેક ચૂંટણી સાથે, મમતા બેનર્જી મુસ્લિમો માટે નવી જાહેરાતો કરે છે. આચારસંહિતા લાગુ થયાના બે દિવસ પહેલા, તેમણે ઇમામના ભથ્થામાં વધારો કરવાની જાહેરાત કરી. તેઓ મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓ માટે ખાસ શિષ્યવૃત્તિ યોજના ચલાવે છે. ચૂંટણી પહેલાના વચગાળાના બજેટમાં, તેમની સરકારે લઘુમતી બાબતો માટે ₹5,700 કરોડ પણ ફાળવ્યા હતા.
મુસ્લિમો માટે એ સ્પષ્ટ છે કે જો તૃણમૂલ હારી જશે, તો ભાજપ સત્તામાં આવશે. આ સૂચવે છે કે મુસ્લિમ મતો તૃણમૂલ તરફ જશે. જોકે, હુમાયુ કબીરની આમ જનતા ઉન્નયન પાર્ટી બંગાળમાં એક નવો પ્રયોગ છે. બાબરી મસ્જિદના શિલાન્યાસ દરમિયાન એકઠી થયેલી વિશાળ ભીડથી પણ વાતાવરણ સર્જાયું હતું. કબીર મુસ્લિમોમાં એક ચહેરા તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસે તેના કુલ 291 ઉમેદવારોમાંથી 47 મુસ્લિમોને મેદાનમાં ઉતાર્યા છે, જે લગભગ 18 ટકા છે. ગયા વખતની જેમ, મમતાએ મુસ્લિમ બહુમતીવાળા વિસ્તારોમાં પણ હિન્દુ ઉમેદવારો ઉભા રાખ્યા છે. હકીકતમાં, મમતાએ ક્યારેય મુસ્લિમોને વધુ ટિકિટ આપી નથી. હુમાયુ કબીર, ઓવૈસી અને અન્ય મુસ્લિમ નેતાઓ આને મુદ્દો બનાવી રહ્યા છે. જો હુમાયુ કબીરનું ગઠબંધન સોથી વધુ બેઠકો પર મુસ્લિમ ઉમેદવારો ઉભા રાખે તો તેની કોઈ અસર પડશે કે નહીં તે કહેવું મુશ્કેલ છે. હુમાયુ કબીર અને ઓવૈસી વક્ફ સુધારા કાયદાનો મુદ્દો બનાવી રહ્યા છે, જેને મમતાએ ક્યારેય અમલમાં નહીં મૂકવાની જાહેરાત કર્યા પછી, આખરે શાંતિથી અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. કોંગ્રેસ સહિત અનેક પક્ષોના નેતાઓ હુમાયુ કબીરની પાર્ટીમાં જોડાઈ રહ્યા છે. આની પણ થોડી અસર થઈ શકે છે.
છેલ્લા કેટલાક સમયથી, મુસ્લિમ મતદારોમાં મુસ્લિમ વિકલ્પની તરફેણ કરવાનો ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. ઓવૈસીની પાર્ટીએ બિહારમાં પાંચ બેઠકો જીતી અને ઘણી અન્ય બેઠકો પર જોરદાર લડાઈ આપી. મહારાષ્ટ્રની મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓમાં, AIMIM એ ઘણી જગ્યાએ સફળતા મેળવી, અને નવી રચાયેલી ઇસ્લામ પાર્ટીએ માલેગાંવમાં બહુમતી મેળવી. આ ટ્રેન્ડ ધીમે ધીમે દેશવ્યાપી બની રહ્યો છે. 15 વર્ષ જૂની રાજ્ય સરકાર પ્રત્યે અમુક અંશે અસંતોષ સ્વાભાવિક છે. બંગાળમાં મુસ્લિમો પાસે હવે તૃણમૂલ કોંગ્રેસનો સમાંતર વિકલ્પ છે. હુમાયુ કબીર કેટલાક પ્રભાવશાળી મુસ્લિમ નેતાઓ અને વ્યક્તિઓને પોતાની સાથે લાવ્યા છે. એકંદરે, છેલ્લી ત્રણ ચૂંટણીઓની તુલનામાં મુસ્લિમ રાજકારણ અંગે સામૂહિક ધારણા અને વાતાવરણમાં તફાવત છે.
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર અને રાજકીય વિશ્લેષક છે)