આખરે, 2021 ની વસ્તી ગણતરી શરૂ થવા જઈ રહી છે. આ દેશની પ્રથમ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી હશે, જેમાં નવા ગોપનીયતા નિયમો હશે. વધુમાં, પ્રથમ વખત, તે બે તબક્કામાં પૂર્ણ થશે. ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે સમય અને સંસાધનોની બચત કરશે.
ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી પરંપરાગત કાગળકામને મોબાઇલ એપ્લિકેશન્સ, વેબ પોર્ટલ અને રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગથી બદલશે. આ વસ્તી ગણતરીના ડેટા સંગ્રહને ઝડપી બનાવશે અને ભૂલો ઘટાડશે. ડિજિટલ વસ્તી ગણતરીનો ડેટા સીધો સર્વર પર ટ્રાન્સમિટ થશે, જે પ્રક્રિયાને ઘણી ઝડપી અને વધુ સચોટ બનાવશે.
આ વસ્તી ગણતરીની એક મુખ્ય વિશેષતા એ હશે કે લોકો પોતાની માહિતી દાખલ કરી શકશે. આ કાર્ય ગુપ્ત રીતે કરવાની જરૂર પડશે, કારણ કે વસ્તી ગણતરી કમિશનરે સ્પષ્ટતા કરી છે કે વસ્તી ગણતરી દરમિયાન એકત્રિત કરવામાં આવેલી માહિતી સંપૂર્ણપણે ગુપ્ત રાખવામાં આવશે.
સ્વતંત્રતા પછી હાથ ધરવામાં આવનારી આઠમી વસ્તી ગણતરીનું મહત્વ ફક્ત એટલા માટે નથી કે તે ડિજિટલ સ્વરૂપમાં હશે, પરંતુ સ્વતંત્ર ભારતમાં પહેલીવાર જાતિઓની વિગતો પણ એકત્રિત કરવામાં આવશે.
એ સ્પષ્ટ છે કે આ વસ્તી ગણતરી દ્વારા દેશની સામાજિક-આર્થિક અને જાતિગત પરિસ્થિતિનું પ્રમાણમાં વધુ સંપૂર્ણ ચિત્ર બહાર આવશે, પરંતુ એ વાતને અવગણવી ન જોઈએ કે એક તરફ જાતિગત વસ્તી ગણતરી વિવિધ જાતિઓની સંખ્યાત્મક શક્તિ બહાર લાવશે, તો બીજી તરફ તે ઘણી ધારણાઓને તોડી પાડવાનું પણ કામ કરશે, કારણ કે વિવિધ જાતિ જૂથોએ તેમની સંખ્યાત્મક શક્તિ અથવા તેમની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ અંગે અલગ અલગ દાવા કર્યા છે.
આ દાવાઓ પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ કરી શકાય નહીં કારણ કે દેશમાં 1931 થી જાતિગત વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવામાં આવી નથી. એવું માનવું ખોટું હશે કે જાતિઓની સંખ્યા અને સ્થિતિ લગભગ એક સદી પહેલા જેવી જ રહેશે. વસ્તી ગણતરીની સાથે જાતિગત વિગતો જાહેર થશે તે સારી વાત છે, પરંતુ એવો ભય પણ છે કે આ ડેટા જાતિગત રાજકારણને ગરમાવી શકે છે. જો આવું થાય, તો તે સારું નહીં હોય.
આવું નહીં થાય કારણ કે જાતિ આધારિત રાજકારણ વિભાજન અને દુશ્મનાવટને જન્મ આપે છે. સરકાર માટે એ યોગ્ય રહેશે કે તેઓ એવા પગલાં લે કે જેથી જાતિ વસ્તી ગણતરીનો ઉપયોગ જાતિવાદ અને વોટ-બેંક અનામતના સ્વાર્થી રાજકારણને આગળ વધારવા માટે ન થાય. એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે વસ્તી ગણતરીનો હેતુ સંકુચિત રાજકીય હિતોને પૂર્ણ કરવાનો નથી, પરંતુ સરકારી નીતિઓ અસરકારક રીતે ઘડવા અને અમલમાં મૂકવાનો છે.