Gas lighter: રસોડામાં વપરાતું ગેસ લાઇટર જોવામાં સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ તેની પાછળનું વિજ્ઞાન ઘણું જ રસપ્રદ છે. આપણે ઘણીવાર વિચારતા હોઈએ છીએ કે જે લાઇટરમાં ન તો કોઈ બેટરી છે, ન તો કોઈ પેટ્રોલ કે ગેસ જેવું ઇંધણ, તો પછી તે માત્ર એક બટન દબાવવાથી સ્પાર્ક (તણખો) કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરે છે? શું તે કોઈ જાદુ છે? ના, તે પીઝોઇલેક્ટ્રિક ઇફેક્ટ (Piezoelectric Effect) નામના વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે.
લાઇટરની અંદર શું હોય છે?
ગેસ લાઇટરના સ્ટીલ કે પ્લાસ્ટિકના મજબૂત બોડીની અંદર મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગ હોય છે:
- એક મજબૂત સ્પ્રિંગ
- એક નાનો ધાતુનો હથોડો (Hammer)
- પીઝોઇલેક્ટ્રિક ક્રિસ્ટલ (સામાન્ય રીતે લીડ ઝિર્કોનેટ ટાઇટેનેટ)
આ ક્રિસ્ટલ આ મિકેનિઝમનું હૃદય છે. આ એક એવો વિશિષ્ટ પદાર્થ છે જેની પર જ્યારે અચાનક દબાણ કે ફટકો મારવામાં આવે, ત્યારે તે પોતાની અંદર રહેલા અણુઓની ગોઠવણ બદલાવાને કારણે વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે.
કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ
જ્યારે તમે લાઇટરનું બટન દબાવો છો, ત્યારે તમે વાસ્તવમાં અંદર રહેલી સ્પ્રિંગને ખેંચી રહ્યા હોવ છો. એક ચોક્કસ બિંદુએ પહોંચતા જ સ્પ્રિંગ અચાનક મુક્ત થાય છે અને તેની સાથે જોડાયેલો નાનો હથોડો પૂરી તાકાતથી પીઝોઇલેક્ટ્રિક ક્રિસ્ટલ પર અથડાય છે.
આ તીવ્ર ફટકાને કારણે સ્ફટિકમાં ક્ષણિક વિકૃતિ આવે છે અને તે લગભગ 800 થી 1000 વોલ્ટ જેટલો ઉચ્ચ વોલ્ટેજ ઉત્પન્ન કરે છે. જોકે આ વોલ્ટેજ ઘણો વધારે છે, પણ તેનો પ્રવાહ (Current) એટલો ઓછો હોય છે કે તે મનુષ્ય માટે જોખમી નથી હોતો. આ વીજળી એક વાયર દ્વારા લાઇટરની અણી (ટીપ) સુધી પહોંચે છે. લાઇટરની ટીપ અને બહારના મેટલ વચ્ચે એક નાની ખાલી જગ્યા હોય છે. જ્યારે વીજળી આ હવામાંથી પસાર થવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે વાદળી રંગનો સ્પાર્ક જોવા મળે છે. જેવો આ સ્પાર્ક ગેસના સંપર્કમાં આવે છે, કે તરત જ સ્ટવ સળગી ઉઠે છે.
તે વર્ષો સુધી કેવી રીતે ચાલે છે?
ગેસ લાઇટરની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે વર્ષો સુધી ચાલે છે. તેનું કારણ એ છે કે તેમાં કોઈ કેમિકલ વપરાતું નથી. જ્યાં સુધી અંદરનો સ્ફટિક તૂટે નહીં અથવા સ્પ્રિંગ ઢીલી ન પડે ત્યાં સુધી તે કામ કરતું રહે છે. સામાન્ય રીતે, જ્યારે લાઇટરના આગળના ભાગમાં તેલ કે ગંદકી જમા થાય અથવા પાણી ભરાય, ત્યારે જ તે સ્પાર્ક કરવાનું બંધ કરે છે.
આમ, એક નાનકડું ગેસ લાઇટર એ ભૌતિક વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગનો ઉત્તમ નમૂનો છે, જે કોઈપણ બાહ્ય ઉર્જા સ્ત્રોત વિના આપણું કામ સરળ બનાવે છે.