World Milk Day: દર વર્ષે 1લી જૂનને સમગ્ર વિશ્વમાં 'વિશ્વ દૂધ દિવસ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક ખોરાક તરીકે દૂધના મહત્વને ઉજાગર કરવાનો અને ડેરી ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આજે દૂધ માત્ર એક પૌષ્ટિક આહાર નથી રહ્યું, પરંતુ પશુપાલન સાથે જોડાયેલા કરોડો પરિવારોની આજીવિકાનો મજબૂત આધાર સ્તંભ બન્યું છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતનો ડંકો: દૂધ ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં પ્રથમ
ભારત વર્ષ 1998થી દૂધ ઉત્પાદન અને ડેરી વિકાસ ક્ષેત્રે સમગ્ર વિશ્વમાં સર્વપ્રથમ રહ્યું છે. આજે દેશ વાર્ષિક 247 મિલિયન ટન જેટલા દૂધ ઉત્પાદન સાથે વૈશ્વિક દૂધ ઉત્પાદનમાં 25 ટકા જેટલો સિંહફાળો ધરાવે છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના માર્ગદર્શન હેઠળ કેન્દ્ર સરકારની વિવિધ પ્રોત્સાહક નીતિઓના કારણે છેલ્લા એક જ દાયકામાં દેશના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં 69 ટકા જેટલો અભૂતપૂર્વ વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે ઉત્પાદન પ્રતિ વર્ષે 5.5 ટકાના દરે વધી રહ્યું છે. દેશની કુલ GDPમાં ડેરી ક્ષેત્રનો ફાળો લગભગ 5 ટકા જેટલો છે.
દેશમાં દૂધની માથાદીઠ ઉપલબ્ધતા પણ છેલ્લા એક દાયકામાં 52 ટકા વધીને આજે 485 ગ્રામ પ્રતિ દિન થઈ છે, જે નાગરિકોના પોષણ સ્તરમાં સુધારાનો મજબૂત પુરાવો છે.
ગુજરાતની શ્વેતક્રાંતિ 2.0: બે દાયકામાં 12.5 મિલિયન ટનનો વધારો
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ અને પશુપાલન મંત્રી જીતુ વાઘાણીના નેતૃત્વમાં ગુજરાત આજે ડેરી ઉદ્યોગમાં કીર્તિમાન સ્થાપિત કરી રહ્યું છે. ગુજરાત આજે વાર્ષિક 19 મિલિયન ટનથી વધુ દૂધ ઉત્પાદન સાથે ભારતના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં 7.78 ટકા જેટલો મહત્વનો ફાળો આપી રહ્યું છે.
છેલ્લા બે દાયકાની વાત કરીએ તો, રાજ્યના દૂધ ઉત્પાદનમાં 12.5 મિલિયન ટનનો રેકોર્ડબ્રેક વધારો થયો છે, જેના પરિણામે ગુજરાત આજે દેશમાં ચોથા ક્રમે પહોંચ્યું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન વાર્ષિક સરેરાશ વિકાસ દર પણ 9.30 ટકા રહ્યો છે.
ગુજરાત માટે સૌથી ગૌરવની વાત તો એ છે કે, રાજ્યમાં દૂધની માથાદીઠ ઉપલબ્ધતા છેલ્લા એક દાયકામાં 48 ટકા વધીને આજે 730 ગ્રામ પ્રતિ દિન થઈ છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 485 ગ્રામ પ્રતિ દિન કરતાં ઘણી વધારે છે.
પશુ આરોગ્ય અને સુદ્રઢ સારવારનું માળખું
દૂધ ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિ માટે પશુઓનું ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય અનિવાર્ય છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા, ત્યારે તેમણે પશુઓને ગુણવત્તાયુક્ત સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવાનો મક્કમ નિર્ધાર કર્યો હતો, જે અનુસાર આજે ગુજરાતની પોણા ત્રણ કરોડ જેટલી પશુ સંપદાને આરોગ્ય રક્ષા કવચ પૂરું પાડવામાં આવી રહ્યું છે.
રાજ્યનું સુદ્રઢ પશુ ચિકિત્સા માળખું
- 1,137 પશુ દવાખાના અને 564 પ્રાથમિક પશુ સારવાર કેન્દ્રો.
- ગામડે-ગામડે જઈને પશુઓની સારવાર કરતા 587 ફરતા પશુ દવાખાના.
- 34 વિવિધલક્ષી પશુ ચિકિત્સાલયો અને 21 પશુ રોગ અન્વેષણ એકમો.
- પશુધનની રક્ષા માટે રાજ્યમાં કુલ 4,710 નોંધાયેલા પશુ ચિકિત્સકો કાર્યરત છે.
પશુ સંવર્ધનમાં આધુનિક ટેકનોલોજી અને સહાય
ગુજરાત સરકાર માત્ર સારવાર જ નહીં, પરંતુ પશુઓની નસલ સુધારણા માટે પણ કટિબદ્ધ છે. પશુપાલકોને ખૂબ જ નજીવા દરે પશુઓમાં 'સેક્સ્ડ સીમેન ડોઝ' આપવાની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જેનો સફળતા દર 90 ટકાથી વધુ છે એટલે કે, 90 ટકા પશુઓ વાછરડીને જન્મ આપે છે. આ ઉપરાંત, પશુઓમાં આધુનિક IVF ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન ટેકનોલોજીના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે પણ સરકાર દ્વારા પશુપાલકોને સબસીડી આપવામાં આવી રહી છે.
’અમૂલ AI' અને ડિજિટલ ક્રાંતિ: પશુપાલનમાં આધુનિકતાનો સમન્વય
ફેબ્રુઆરી 2026માં અમૂલ દ્વારા એક ક્રાંતિકારી પ્લેટફોર્મ ‘અમૂલ AI’ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે. આ પહેલ અંતર્ગત પશુપાલકો માટે 24x7 ડિજિટલ માર્ગદર્શક તરીકે ‘સરલાબેન’ AI સહાયક કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે. આ AI સિસ્ટમ રાજ્યના 36 લાખથી વધુ ખેડૂત-દૂધ ઉત્પાદકોને પશુ આરોગ્ય, સંતુલિત પોષણ, ઓલાદ સુધારણા અને સરકારી યોજનાઓ વિશે વૈજ્ઞાનિક અને વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન આંગળીના ટેરવે પૂરું પાડે છે.
ડેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે કરોડોનું પ્રોત્સાહન
- નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર ડેરી ડેવલપમેન્ટ દ્વારા છેલ્લા 5 વર્ષમાં 1,606 બલ્ક મિલ્ક કુલર, 3,233 ઓટોમેટિક મિલ્ક કલેક્શન સિસ્ટમ અને 1,212 મિલ્ક એડલ્ટરશન ડિટેક્શન મશીનો માટે રૂ. 239.73 કરોડની સહાય ફાળવવામાં આવી છે.
- એનીમલ હસબન્ડરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ હેઠળ રાજ્યના વિવિધ સહકારી સંઘો અને ખાનગી ડેરીઓના રૂ. 3,425.57 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સ સામે રૂ. 2,691.29 કરોડની લોન માટે વ્યાજ સહાય મંજૂર કરાઈ છે.
- ડેરી કોઓપરેટિવ્સને ટેકો આપવા ડેરી પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા દૂધ સંઘોને દૈનિક કામગીરીની લોન પર વ્યાજ સહાય પેટે છેલ્લા 5 વર્ષમાં રૂ. 573.77 કરોડની સહાયનો લાભ લાખો પશુપાલકો સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો છે.
- સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વિસ્તારના જૂનાગઢ, જામનગર, સુરેન્દ્રનગર, મોરબી અને પોરબંદર જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સંઘોમાં રૂ. 78.06 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સ માટે છેલ્લા 3 વર્ષમાં રૂ. 23.09 કરોડની રકમ રાજ્ય સરકાર દ્વારા ફાળવવામાં આવી છે.
ગુજરાત સરકારના બહુલક્ષી આયોજનો અને પશુપાલકોની અથાણ મહેનતના બળે આગામી સમયમાં ગુજરાત દેશનું અગ્રેસર અને મોડેલ દૂધ ઉત્પાદક રાજ્ય બનવા તરફ મક્કમ પગલે આગળ વધી રહ્યું છે.