Strait of Hormuz Warships Rules: વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' (Strait of Hormuz) એક અત્યંત સંવેદનશીલ બિંદુ બની ગઈ છે. ઈરાન, ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા વચ્ચેના વણસતા સંબંધોને કારણે આ દરિયાઈ માર્ગ સંભવિત યુદ્ધભૂમિમાં ફેરવાઈ રહ્યો છે. આ માત્ર એક જળમાર્ગ નથી, પરંતુ વિશ્વની આર્થિક નસ છે, જેના દ્વારા થતો તેલનો પુરવઠો વૈશ્વિક અર્થતંત્રની ગતિ નક્કી કરે છે.
વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે શા માટે મહત્વનો છે આ માર્ગ?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત સાથે જોડે છે. ભૌગોલિક રીતે આ માર્ગ એટલો સાંકડો છે કે તેનો લઘુત્તમ વિસ્તાર માત્ર 33 કિલોમીટર પહોળો છે. તેમ છતાં, વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઈલનો આશરે 20% જથ્થો અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) નો મોટો હિસ્સો આ સાંકડી ચેનલમાંથી પસાર થાય છે. જો આ માર્ગમાં કોઈ વિક્ષેપ આવે, તો અમેરિકાથી લઈને ચીન સુધીના દેશોની અર્થવ્યવસ્થા પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી શકે છે.
આ દરિયાઈ માર્ગની માલિકી અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો
કાનૂની રીતે જોઈએ તો, કોઈ એક રાષ્ટ્ર સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર વિશેષ સાર્વભૌમત્વ ધરાવતું નથી. આ માર્ગના ઉત્તરી કિનારા પર ઈરાન આવેલું છે, જ્યારે દક્ષિણ કિનારે ઓમાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ની સરહદો સ્પર્શે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સમુદ્ર કાયદા (UNCLOS) હેઠળ તેને 'આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ' જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, જે તમામ દેશોના જહાજોને શાંતિપૂર્ણ રીતે પસાર થવાનો અધિકાર આપે છે. જોકે, વાસ્તવિકતા એ છે કે ઈરાન તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને નૌકાદળની તાકાતને કારણે આ વિસ્તારમાં પ્રચંડ લશ્કરી પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
શું કોઈ દેશ અહીં યુદ્ધ જહાજો તૈનાત કરી શકે?
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ, કોઈપણ રાષ્ટ્ર પોતાના વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષા માટે આ ક્ષેત્રમાં યુદ્ધ જહાજો તૈનાત કરી શકે છે. હાલમાં અમેરિકા, યુકે અને ફ્રાન્સ જેવા દેશો 'નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા' જાળવી રાખવા માટે અહીં નૌકાદળ તૈનાત કરવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. જોકે, આ માર્ગનો મોટો ભાગ ઈરાન અને ઓમાનના પ્રાદેશિક પાણીમાં આવતો હોવાથી વિદેશી યુદ્ધ જહાજોની હાજરી હંમેશા તણાવનું કારણ બને છે.
ટ્રમ્પની અપીલ અને સાથી દેશોની દ્વિધા
અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોને પોતાના યુદ્ધ જહાજો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં મોકલવા આહવાન કર્યું છે. ટ્રમ્પનો તર્ક છે કે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાની રક્ષાની જવાબદારી માત્ર અમેરિકાએ જ શા માટે ઉપાડવી જોઈએ? બીજી તરફ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને જાપાન જેવા સાથી દેશો ઈરાન સાથે સીધા લશ્કરી સંઘર્ષના ડરથી આ બાબતે ખચકાટ અનુભવી રહ્યા છે.
યુદ્ધના જોખમો અને આર્થિક અસરો
ઈરાને અગાઉ અનેકવાર આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકી આપી છે. નિષ્ણાતોના મતે જો હોર્મુઝમાં સંઘર્ષ છેડાય તો, ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $200 ને પાર કરી શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે ભયંકર આર્થિક મંદી આવી શકે છે. ડ્રોન હુમલા અને દરિયાઈ ખાણોનો ઉપયોગ જહાજો માટે મોટું જોખમ બની શકે છે.